ការការពារជីវៈចម្រុះចេញពីបេះដូង និងជំនឿរបស់ជនជាតិដើមភាគតិចកួយ

ខណៈដែលពិភពលោកកំពុងជជែកគ្នាយ៉ាងក្ដៅគគុកអំពីការប្រែប្រួលអាកាសធាតុ និងការបាត់បង់ព្រៃឈើក្នុងកម្រិតអាសន្ន មេរៀនដ៏សាមញ្ញ ប៉ុន្តែមានប្រសិទ្ធភាពបំផុតមួយ បាននិងកំពុងកើតឡើងនៅ ភូមិបង្កើតផល ឃុំរមណីយ ស្រុករវៀង ខេត្តព្រះវិហារ។ នៅទីនោះ ជនជាតិដើមភាគតិចកួយ បានបង្ហាញឱ្យយើងឃើញថា ការការពារជីវៈចម្រុះមិនមែនទាល់តែមានបច្ចេកវិទ្យាទំនើប ឬកញ្ចប់ថវិកាមហាសាលនោះទេ ប៉ុន្តែវាផ្ដើមចេញពី “ស្មារតីម្ចាស់ការ” និង “ជំនឿ” ដែលផ្សារភ្ជាប់រវាងមនុស្ស និងធម្មជាតិ។

លើសពីដើមឈើ គឺជីវិត និងអត្តសញ្ញាណ

សម្រាប់បងប្អូនជនជាតិដើមភាគតិចកួយនៅភូមិបង្កើតផល ព្រៃឈើមិនមែនគ្រាន់តែជា “ធនធានធម្មជាតិ” សម្រាប់ទាញយកផលចំណេញសេដ្ឋកិច្ចនោះទេ។ តាមរយៈការសង្កេត និងទិន្នន័យពីអង្គការសង្គមស៊ីវិលដែលចុះផ្ទាល់ បានបង្ហាញថា ព្រៃឈើនៅទីនោះគឺជា “ឃ្លាំងឱសថ” “ផ្ទះ” និង “កន្លែងសក្ការៈ”។

គំរូនៃការការពារព្រៃឈើនៅទីនេះមានលក្ខណៈពិសេសត្រង់ការប្រើប្រាស់ “ជំនឿលើអ្នកតា និងព្រៃអារក្ស” មកធ្វើជាយន្តការអភិរក្ស។ នៅពេលដែលតំបន់មួយត្រូវបានកំណត់ថាជាព្រៃសក្ការៈ គ្មានជនណាម្នាក់ហ៊ានចូលទៅកាប់បំផ្លាញឡើយ។ នេះគឺជាទម្រង់នៃ តំបន់ការពារដែលគ្រប់គ្រងដោយសហគមន៍ (Indigenous and Community Conserved Areas – ICCAs) ដែលអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របរិស្ថានជុំវិញពិភពលោកកំពុងទទួលស្គាល់ថា មានប្រសិទ្ធភាពជាងការគ្រប់គ្រងដោយរដ្ឋបាលតែមួយមុខ។

គំរូនៃការអភិរក្សជីវៈចម្រុះជាក់ស្ដែង

ការដែលសហគមន៍ភូមិបង្កើតផល រួមគ្នាការពារព្រៃឈើបានល្អ បានផ្ដល់ផលប្រយោជន៍យ៉ាងច្រើនដល់ជីវៈចម្រុះ៖

• ការរក្សានូវប្រភពទឹក៖ ព្រៃឈើដែលនៅសេសសល់ជួយរក្សាសំណើមដី និងប្រភពទឹកសម្រាប់កសិកម្ម។

• ជម្រកសត្វព្រៃ៖ តាមរយៈការល្បាតដោយស្ម័គ្រចិត្ត សហគមន៍បានកាត់បន្ថយការបរបាញ់ និងការដាក់អន្ទាក់ ដែលធ្វើឱ្យសត្វព្រៃកម្រៗមួយចំនួនអាចបន្តរស់រានបាន។

• សេដ្ឋកិច្ចបៃតង៖ ពួកគាត់បង្ហាញថា មនុស្សអាចរស់នៅជាមួយព្រៃឈើតាមរយៈការប្រមូលផលអនុផលព្រៃឈើ (ដូចជា ជ័រទឹក វល្លិ និងឱសថបុរាណ) ដោយមិនចាំបាច់កាប់រំលំដើមឈើ។

ការការពារព្រៃឈើរបស់ជនជាតិដើមភាគតិចកួយនៅភូមិបង្កើតផល មិនមែនគ្រាន់តែជាការរក្សាដើមឈើឱ្យនៅបៃតងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាគឺជាការរក្សានូវ “ដង្ហើម” នៃវប្បធម៌ខ្មែរ និងតុល្យភាពនៃភពផែនដី។ ប្រសិនបើយើងចង់ឱ្យកិច្ចការពារបរិស្ថាននៅកម្ពុជាមាននិរន្តរភាព យើងត្រូវតែចាប់ផ្ដើមពីការផ្ដល់តម្លៃ និងការទុកចិត្តលើសហគមន៍មូលដ្ឋាន ដូចដែលបងប្អូននៅភូមិបង្កើតផលបានធ្វើ។

អ្វីដែលជនជាតិដើមភាគតិចកួយនៅភូមិបង្កើតផលបាននិងកំពុងអនុវត្ត មិនមែនគ្រាន់តែជាជំនឿបែបអរូបិយនោះទេ ប៉ុន្តែវាគឺជា “ចំណេះដឹងផ្នែកអេកូឡូស៊ីបែបប្រពៃណី” (Traditional Ecological Knowledge – TEK) ដែលវិទ្យាសាស្ត្រសម័យទំនើបកំពុងងាកមកសិក្សានិងទទួលស្គាល់យ៉ាងខ្លាំង។

១. វិទ្យាសាស្ត្រនៃ “ព្រៃសក្ការៈ” (The Science of Sacred Groves)

ក្នុងកែវភ្នែកវិទ្យាសាស្ត្របរិស្ថាន តំបន់ដែលជនជាតិដើមភាគតិចកួយកំណត់ថាជា “ព្រៃអារក្ស” ឬ “ព្រៃសក្ការៈ” គឺជា “តំបន់ស្នូលនៃជីវៈចម្រុះ” (Biodiversity Hotspots)។ ការសិក្សាជាសកលបានបង្ហាញថា៖

• ការរក្សាពូជពង្ស៖ ព្រៃសក្ការៈទាំងនេះដើរតួជា “ធនាគារគ្រាប់ពូជ” ធម្មជាតិ ដែលរក្សាទុកនូវប្រភេទរុក្ខជាតិដើម និងកម្រ ដែលអាចនឹងរលាយបាត់បង់ក្នុងតំបន់ដែលមានការកាប់រុករាន។

• របៀងបម្លាស់ទីសត្វព្រៃ៖ តាមរយៈការរក្សាទុកដុំព្រៃតូចៗនៅតាមក្បែរភូមិ វាបានក្លាយជាកន្លែងឈប់សម្រាក និងផ្ដល់ចំណីដល់សត្វព្រៃដែលធ្វើបម្លាស់ទី ដែលនេះគឺជាគោលការណ៍គ្រឹះនៃវិទ្យាសាស្ត្រអភិរក្សហៅថា “របៀងជីវៈចម្រុះ” (Biological Corridors)។

២. ការទទួលស្គាល់ពីស្ថាប័នកំពូលលើសកលលោក

របាយការណ៍របស់ វេទិកាអន្តររដ្ឋាភិបាលស្តីពីវិទ្យាសាស្ត្រ និងគោលនយោបាយសម្រាប់ជីវៈចម្រុះ និងសេវាកម្មប្រព័ន្ធអេកូឡូស៊ី (IPBES) បានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថា៖

“ធម្មជាតិនៅតាមតំបន់ដែលគ្រប់គ្រងដោយជនជាតិដើមភាគតិច មានស្ថានភាពល្អប្រសើរ និងមានអត្រានៃការបាត់បង់យឺតជាងតំបន់ដទៃទៀត ទោះបីជាតំបន់ទាំងនោះកំពុងប្រឈមនឹងសម្ពាធអភិវឌ្ឍន៍ក៏ដោយ។”

នេះមានន័យថា ពិភពលោកលែងមើលឃើញចំណេះដឹងជនជាតិដើមភាគតិចថាជា “រឿងបុរាណហួសសម័យ” ទៀតហើយ ប៉ុន្តែជា “ដំណោះស្រាយដែលមានស្រាប់” សម្រាប់សង្គ្រោះភពផែនដី។

៣. ពី “ដែកចាស់” ដល់ “ការគ្រប់គ្រងធនធាន”

ប្រវត្តិសាស្ត្រនៃការស្លដែករបស់ជនជាតិកួយ ដែលមានភស្តុតាងនៅតំបន់ភ្នំដែក និងភូមិបង្កើតផល គឺជាសក្ខីភាពនៃ “វិទ្យាសាស្ត្រអនុវត្ត”។ ការប្រើប្រាស់ធ្យូងឈើដើម្បីស្លដែកតាំងពីបុរាណកាល តម្រូវឱ្យមានការគ្រប់គ្រងព្រៃឈើយ៉ាងហ្មត់ចត់បំផុត ដើម្បីធានាឱ្យមានឈើសម្រាប់ប្រើប្រាស់យូរអង្វែង។ ស្មារតីនៃការគ្រប់គ្រងធនធានបែប “ចីរភាព” នេះហើយ ដែលបានចាក់ឫសក្នុងវប្បធម៌កួយ និងកំពុងក្លាយជាគំរូនៃ “សេដ្ឋកិច្ចចក្រា” (Circular Economy) ដែលពិភពលោកកំពុងស្វែងរក។

ហេតុអ្វីយើងគួរដាក់បញ្ជូល “ចំណេះដឹងប្រពៃណី” ក្នុងគោលនយោបាយជាតិ?

ការរួមបញ្ចូលគ្នារវាងការអង្កេតតាមបែបវិទ្យាសាស្ត្រ (ដូចជាការប្រើប្រាស់ Satellite ដើម្បីតាមដានព្រៃឈើ) ជាមួយនឹង “ភ្នែកនិងត្រចៀក” របស់សហគមន៍ជនជាតិដើមភាគតិច គឺជាយុទ្ធសាស្ត្រឈ្នះ-ឈ្នះ៖

• វិទ្យាសាស្ត្រផ្ដល់ទិន្នន័យ៖ ប្រាប់យើងអំពីទំហំនៃការបាត់បង់ និងសីតុណ្ហភាពដែលកើនឡើង។

• សហគមន៍ផ្ដល់ដំណោះស្រាយ៖ តាមរយៈការល្បាត ការដាំដុះឡើងវិញ និងការការពារដោយផ្អែកលើច្បាប់ទម្លាប់ ដែលមានតម្លៃទាបតែមានប្រសិទ្ធភាពខ្ពស់។

ប្រភពយោង៖

• IPBES Global Assessment Report: បញ្ជាក់ពីតួនាទីស្នូលរបស់ជនជាតិដើមភាគតិចក្នុងការការពារជីវៈចម្រុះពិភពលោក។

• Traditional Ecological Knowledge (TEK): យោងតាមនិយមន័យរបស់អង្គការ UNESCO ដែលទទួលស្គាល់ថាជាចំណេះដឹងដែលមានតម្លៃស្មើនឹងវិទ្យាសាស្ត្រទំនើប ក្នុងការដោះស្រាយវិបត្តិអាកាសធាតុ។

• ការសិក្សាអំពីការស្លដែកបុរាណនៅកម្ពុជា (Archaeometallurgy): ដែលបង្ហាញពីទំនាក់ទំនងរវាងបច្ចេកវិទ្យាស្លដែករបស់ជនជាតិកួយ និងការរស់នៅអាស្រ័យផលជាមួយព្រៃឈើនៅភូមិភាគឦសាន។

សម្គាល់៖ ឃ្លាដែលនិយាយអំពី “ការប្រើប្រាស់ជំនឿលើអ្នកតាជាយន្តការអភិរក្ស” គឺជាការសង្ខេបចេញពីការសិក្សានរវិទ្យានៃការរស់នៅរបស់ជនជាតិកួយ ដែលចាត់ទុកព្រៃឈើជាកន្លែងសក្ការៈ (Spirit Forest Management).